Anda mungkin pernah mendengar kenyataan ini daripada sesetengah ahli politik atau penganalisis politik pada masa lalu. Dakwaan bahawa hak Bumiputera dilindungi dengan kukuh oleh Perlembagaan Persekutuan, lalu penduduk Bumiputera langsung tidak perlu bimbang tentang siapa yang menang pilihan raya umum. Mereka mendakwa bahawa mana-mana parti yang membentuk kerajaan selepas pilihan raya umum tidak akan dapat memansuhkan hak Bumiputera walaupun mahu. Baiklah, mari kita teliti sejauh mana benarnya dakwaan ini dengan meneliti apa yang sebenarnya termaktub dalam Perlembagaan Persekutuan dan membaca tafsiran berbeza yang telah dibuat mengenainya. Seperti biasa, keadaannya agak lebih rumit daripada yang kelihatan pada mulanya.
Istilah "Bumiputera" pun tiada dalam Perlembagaan Persekutuan
Ya, anda tidak silap membacanya. Tiada di mana-mana dalam Perlembagaan Persekutuan disebut istilah Bumiputera. Namun, sebelum anda panik dengan pendedahan ini, perlu diketahui bahawa walaupun istilah Bumiputera tidak digunakan, masyarakat Bumiputera dirujuk dalam Perlembagaan Persekutuan sebagai "orang Melayu dan anak negeri mana-mana Negeri Sabah dan Sarawak". Kejutan tidak berhenti di situ; ternyata perkataan "hak" dalam "hak Bumiputera" juga tiada langsung dalam dokumen itu. Sebelum anda terus berfikir bahawa seluruh gagasan hak Bumiputera adalah suatu pembohongan, mari kita lihat apa yang tertulis dalam Perlembagaan Persekutuan mengenai perkara ini.
Perkara 153. (1) Adalah menjadi tanggungjawab Yang di-Pertuan Agong untuk melindungi kedudukan istimewa orang Melayu dan anak negeri mana-mana Negeri Sabah dan Sarawak dan kepentingan sah kaum-kaum lain mengikut peruntukan Perkara ini.
Jadi, perkataan "hak" yang kerap dibangkitkan dalam perbincangan mengenai hak Bumiputera dirujuk sebagai "kedudukan istimewa" dalam Perlembagaan Persekutuan. Namun, ia mungkin tidak seistimewa yang anda sangkakan, memandangkan Perlembagaan Singapura mempunyai peruntukan yang sama.
Perkara 152. (2) Kerajaan hendaklah menjalankan fungsinya dengan cara yang mengiktiraf kedudukan istimewa orang Melayu, yang merupakan penduduk peribumi Singapura, dan dengan itu adalah menjadi tanggungjawab Kerajaan untuk melindungi, menjaga, menyokong, memupuk dan memajukan kepentingan politik, pendidikan, agama, ekonomi, sosial dan budaya mereka serta bahasa Melayu.
Anda meneka dengan betul: walaupun peruntukan ini dikatakan melindungi kedudukan istimewa orang Melayu di Singapura, negara itu tidak melaksanakan sebarang dasar tindakan afirmatif untuk mengatasi ketidaksamaan kaum yang wujud dalam kalangan kaum yang berbeza. Daripada pengalaman Singapura, jelas bahawa peruntukan perlembagaan semata-mata tidak mencukupi untuk melindungi kepentingan masyarakat Bumiputera.
Hal ini mungkin benar juga dalam kes Malaysia kerana Perlembagaan Persekutuan Malaysia mungkin menggariskan bidang di mana kedudukan istimewa Bumiputera boleh dilaksanakan, tetapi ia tidak menyatakan bagaimana keistimewaan kedudukan itu hendaklah dilaksanakan. Ini meninggalkan banyak kuasa budi bicara kepada badan eksekutif kerajaan untuk memutuskan bagaimana dasar berkaitan kedudukan istimewa Bumiputera hendaklah dilaksanakan, atau tidak langsung dilaksanakan.
Bidang kuota Bumiputera adalah terhad
Perlu disebutkan bahawa kuota Bumiputera yang dinyatakan dalam Perlembagaan Persekutuan bukan senarai lengkap dan hanya merangkumi bidang perkhidmatan awam, biasiswa dan latihan, serta permit dan lesen. Oleh itu, pengenaan kuota Bumiputera ke atas bidang yang tidak diliputi dalam peruntukan ini boleh dihujahkan sebagai tidak dilindungi oleh Perlembagaan Persekutuan. Sentimen ini pernah dibangkitkan oleh Datuk Jeffrey Ng Tiong Lip, bekas Presiden Persatuan Pemaju Hartanah dan Perumahan Malaysia (Rehda). Beliau berhujah bahawa pengenaan kuota perumahan Bumiputera adalah tidak berperlembagaan kerana perumahan tidak tersenarai sebagai salah satu bidang yang diliputi dalam peruntukan kedudukan istimewa Bumiputera. Beliau pergi lebih jauh dengan berhujah bahawa pengenaan kuota Bumiputera oleh sesebuah negeri dalam industri perumahan boleh dicabar atas dasar Perkara 8 Perlembagaan Persekutuan yang menyatakan bahawa semua orang adalah sama rata di sisi undang-undang.
Kuota perumahan Bumiputera bukan satu-satunya bidang kedudukan istimewa Bumiputera yang sedang dicabar. Bekas Menteri Kewangan Lim Guan Eng baru-baru ini mendakwa bahawa syarat ekuiti Bumiputera dalam industri pengangkutan kargo adalah tidak berperlembagaan dan tidak adil. Tanpa mengulas lanjut bagaimana ia tidak berperlembagaan, beliau seterusnya berhujah bahawa kerajaan bertanggungjawab untuk membayar pampasan kepada syarikat yang akan mengalami kerugian akibat pelaksanaan syarat ekuiti Bumiputera.
Malah dalam bidang yang diliputi Perkara 153 seperti pendidikan pun baru-baru ini telah dicabar. Sebagai contoh, Kua Kia Soong, bekas penasihat Suaram, telah berhujah bahawa kuota Bumiputera dalam sektor pendidikan tidak membenarkan dasar pengambilan 100 peratus Bumiputera yang sedang diamalkan di UiTM atau mana-mana institusi MARA yang lain. Beliau pergi lebih jauh dengan berhujah bahawa dasar pengambilan institusi-institusi ini boleh disemak oleh Mahkamah Persekutuan jika pihak yang terkilan mengambil tindakan undang-undang terhadap kerajaan atas amalan tersebut.
Maka dapat disimpulkan bahawa kuota Bumiputera dalam perumahan sedang dicabar secara aktif oleh sesetengah pemaju kerana ia tidak tersenarai secara khusus dalam Perkara 153. Sementara itu, bidang yang tersenarai dalam perkara itu seperti pendidikan dan lesen perniagaan juga sedang dicabar secara aktif sebagai tidak berperlembagaan dengan merujuk sama ada Perkara 8 atau Fasal 8A Perkara 153 Perlembagaan Persekutuan. Jika anda sudah bimbang bahawa pelaksanaan dasar berkaitan kedudukan istimewa orang Melayu tidak sekuat yang pernah dijangka, mari kita jadikan ia lebih teruk dengan meneliti sama ada Perkara 153 boleh dimansuhkan sepenuhnya melalui pindaan perlembagaan.
Memansuhkan Perkara 153 Perlembagaan Persekutuan
Kita semua pernah mendengar dakwaan bahawa Perkara 153 hampir mustahil dimansuhkan kerana ia memerlukan pindaan perlembagaan. Pindaan perlembagaan dikatakan sukar dicapai kerana ia memerlukan sokongan dua pertiga ahli Parlimen. Walaupun tanggapan ini benar, perlu dinyatakan bahawa terdapat 57 pindaan yang dibuat terhadap Perlembagaan Persekutuan sehingga 2015 sejak ia mula-mula digubal pada 1957. Adalah juga lebih biasa daripada tidak bagi blok kerajaan memiliki lebih daripada dua pertiga ahli Parlimen dalam bloknya. Dalam 64 tahun sejak merdeka, blok kerajaan telah memiliki majoriti dua pertiga selama 51 tahun daripada tempoh itu.
Namun terdapat suatu kekangan: menurut Perkara 159 Perlembagaan Persekutuan, mana-mana undang-undang yang meminda Perkara 153 dan Perkara-Perkara lain berkaitan kedudukan istimewa Bumiputera tidak boleh diluluskan tanpa persetujuan Majlis Raja-Raja. Memandangkan Majlis Raja-Raja terdiri daripada sembilan Raja Melayu, ia memberi lebih jaminan kepada masyarakat Bumiputera bahawa kepentingan mereka akan dilindungi walaupun dalam keadaan Parlimen cuba meminda perlembagaan untuk memansuhkan kedudukan istimewa Bumiputera.
Namun, perlu juga dicatatkan bahawa pertembungan terdahulu antara Majlis Raja-Raja dan kerajaan sentiasa berakhir dengan kerajaan sebagai pemenang. Hal ini amat ketara dalam pindaan perlembagaan 1983, 1984, 1993 dan 1994. Pindaan perlembagaan yang diluluskan itu berjaya melucutkan kuasa Yang di-Pertuan Agong untuk memberi Perkenan Diraja kepada sesuatu rang undang-undang sebelum ia diwartakan sebagai undang-undang, memindahkan kuasa mengisytiharkan darurat daripada Yang di-Pertuan Agong kepada Perdana Menteri, dan menyingkirkan kekebalan undang-undang Raja-Raja Melayu. Ini menimbulkan persoalan: jika Majlis Raja-Raja tidak cukup berkuasa untuk melindungi kepentingannya sendiri pada masa lalu, sejauh mana ia bersedia untuk melindungi kepentingan masyarakat Bumiputera secara keseluruhan.
Kesimpulan
Kesimpulannya, walaupun istilah hak Bumiputera tidak digunakan dalam perlembagaan, ia dirujuk dalam dokumen itu sebagai kedudukan istimewa orang Melayu dan anak negeri Sabah dan Sarawak. Kedudukan istimewa Bumiputera bagaimanapun bukan unik kepada Perlembagaan Persekutuan Malaysia kerana Singapura juga mempunyai peruntukan serupa dalam perlembagaannya. Kedudukan istimewa Bumiputera merangkumi peruntukan kuota Bumiputera dalam beberapa bidang utama seperti perkhidmatan awam, biasiswa dan latihan, serta permit dan lesen. Tafsiran peruntukan ini bagaimanapun masih dipertikaikan kerana masih ada kumpulan yang terus mendakwa bahawa kuota Bumiputera dalam bidang pendidikan, perniagaan dan perumahan adalah tidak berperlembagaan. Buat masa ini, kedudukan istimewa Bumiputera boleh dianggap selamat kerana ia memerlukan sokongan dua pertiga ahli parlimen dan persetujuan Majlis Raja-Raja untuk memansuhkannya. Namun, sebarang usaha untuk menggambarkan bahawa kedudukan istimewa Bumiputera adalah kukuh tidak tergugat adalah mengelirukan, kerana pindaan perlembagaan adalah perkara biasa dan Majlis Raja-Raja berkali-kali dijadikan tunduk oleh desakan kerajaan, seperti yang dapat dilihat dalam banyak pindaan perlembagaan yang telah diluluskan yang menghakis kuasa Agong dan Raja-Raja Melayu.
