Hidup di negara berbilang budaya seperti Malaysia membawa banyak faedah besar. Antaranya, kita sentiasa terdedah kepada warisan budaya, adat, bahasa yang berbeza, dan yang paling penting tentunya makanan. Tidak diragui bahawa pendekatan integrasi yang diambil negara untuk menguruskan kumpulan kaum yang berbeza telah berjaya memastikan kita dapat hidup dalam keharmonian yang agak baik antara satu sama lain di tanah yang diberkati ini.
Mudah sahaja kita lupa bahawa terdapat alternatif lain kepada model integrasi. Satu model berbeza yang begitu mudah sahaja boleh diterima pakai oleh bapa-bapa pengasas negara menjelang hari kemerdekaan. Indonesia sebagai contoh mengambil pendekatan yang sama sekali berbeza dalam menguruskan kumpulan kaum yang berbeza di negara mereka; mereka menerima pakai model asimilasi yang merangkumi pengenaan sekatan dan larangan terhadap amalan budaya kumpulan kaum minoriti kerana ia dikatakan mengancam ideologi kebangsaan Pancasila mereka.
Dasar asimilasi ini kini dalam tahun-tahun kebelakangan telah dibalikkan, tetapi amalan berterusan dari 1970-an hingga akhir 1990-an memang memainkan peranan besar dalam menyumbang kepada keupayaan negara itu membentuk identiti kebangsaan homogen yang unik kepada negara tersebut. Itu amat berbeza dengan pengalaman ramai rakyat Malaysia yang sehingga hari ini masih kelihatan agak keliru tentang apa erti menjadi rakyat Malaysia.
Tidak seperti di Indonesia, semua kumpulan kaum di Malaysia menikmati kebebasan sepenuhnya untuk mengamalkan budaya dan agama mereka sendiri tanpa sebarang ketakutan atau sekatan oleh kerajaan, sebagaimana dilindungi oleh Perlembagaan Persekutuan. Model integrasi, walaupun datang dengan kebebasan yang besar, membawa satu cabaran utama: identiti etnik mendahului identiti kebangsaan, yang terzahir dalam bentuk isu kaum.
Rakyat Malaysia yang peka mungkin sudah perasan bahawa isu yang menyentuh kaum dan agama timbul semula secara berkala dan terus memainkan peranan dominan dalam masyarakat Malaysia. Isu kaum yang kontroversi mengenai hak Melayu, tindakan afirmatif, sekolah vernakular, kebebasan beragama, dan perobohan kuil terus menjadi tumpuan wacana kebangsaan, biarpun apa jua usaha yang diambil pada masa itu untuk menyatukan negara. Nampaknya tidak cukup perlawanan badminton berisiko tinggi yang dapat menyatukan rakyat Malaysia cukup lama untuk menenangkan isu berkaitan kaum yang kontroversi ini.
Sesetengah pihak berhujah bahawa jawapan untuk menyelesaikan isu berkaitan kaum ini terletak pada kontrak sosial. Satu persetujuan bersama yang dikatakan dibuat oleh arkitek kemerdekaan Malaysia Tunku Abdul Rahman, Tun Tan Cheng Lock, dan Tun V.T. Sambanthan. Mereka berpendapat bahawa isu berkaitan kaum dan agama dapat diselesaikan jika semua orang memahami dan menghormati rangka kerja antara kaum yang telah digariskan dalam Perlembagaan Persekutuan.
Menurut pandangan ini, hak istimewa orang Melayu, kewarganegaraan bukan Bumiputera, kedudukan Raja-Raja Melayu, dan kewujudan sekolah vernakular sama ada dalam bahasa Cina, Tamil atau Melayu, semuanya adalah sebahagian daripada kontrak sosial dan oleh itu tidak sepatutnya dipersoalkan mahupun didebatkan kerana ia sudah dipersetujui dan dengan itu perkara itu dianggap selesai.
Sepintas lalu, nampaknya semangat kontrak sosial, jika difahami dan dihormati, mungkin memegang kunci untuk mencapai perpaduan nasional. Namun, adalah juga sepenuhnya munasabah bahawa ketegangan kaum di negara ini bukan masalah yang begitu mudah diselesaikan dengan beberapa patah kata yang tertulis di atas kertas. Melihat ke seluruh dunia, kita dapat melihat bahawa bukan satu tetapi banyak negara berbilang kaum yang juga bergelut dengan ketegangan kaum seperti kita.
Malah Amerika Syarikat dengan status kuasa besarnya di pentas global tidak dapat melepaskan diri daripada dakwaan bahawa diskriminasi kaum sistemik masih wujud di Amerika abad ke-21. Banyak kajian juga telah mendokumentasikan secara meluas bagaimana orang Amerika kulit hitam masih mengalami layanan yang berbeza daripada rakan sebangsa kulit putih mereka di negara itu. Ini menunjukkan bahawa bahkan negara yang telah membentuk identiti kebangsaan yang kuat selama berabad-abad masih bergelut dengan isu berkaitan kaum.
Namun, walaupun isu ketegangan kaum adalah perkara biasa di banyak negara berbilang kaum di seluruh dunia, ia tidak melepaskan kita daripada mencari penawar bagi penyakit yang sedang menimpa negara. Kerajaan dan penggubal dasar sepatutnya meningkatkan usaha mereka untuk memastikan cabaran ini dihadapi dan akhirnya ditangani. Jiran kita Singapura sebagai contoh telah melaksanakan banyak inisiatif kejuruteraan sosial untuk mengurangkan ketegangan kaum yang mungkin wajar kita perhatikan dengan rapat.
Dasar seperti skim kuota kaum di estet perumahan awam sebagai contoh telah berjaya meningkatkan kadar sosialisasi rakyat Singapura daripada latar belakang kaum yang berbeza dan menghapuskan enklave kaum di seluruh negara. Negara itu juga telah menubuhkan Majlis Presiden bagi Hak Minoriti dengan fungsi utama meneliti rang undang-undang yang diluluskan Parlimen bagi memastikan ia tidak mendiskriminasi mana-mana komuniti kaum atau agama.
Dasar progresif seperti ini adalah bukti bahawa ada lebih banyak yang boleh dilakukan kerajaan untuk menyatukan rakyat Malaysia daripada segala kepercayaan dan kaum melalui kejuruteraan sosial yang dirangka dengan teliti. Sudah tiba masanya negara mencari penyelesaian baharu kepada masalah yang kita hadapi dan membentuk identiti kebangsaan yang kuat yang dapat bertahan dan membimbing rakyat Malaysia selama alaf-alaf akan datang. Nasi lemak dan roti canai memang hebat, tetapi keduanya semata-mata tidak mencukupi untuk dijadikan perekat yang menahan fabrik sosial Malaysia di tempatnya.
